زیست دهم

فصل چهارم 📄

گفتار دوم

رگ ها 

دستگاه گردش خون، سه نوع رگ در شبکه ای مرتبط به هم وجود دارد. این شبکه، از قلب شروع می شود و پس از عبور از بافت ها 

به قلب باز می گردد. قلب ← سرخرگ ها ← مویرگ ها ← سیاهرگ ها ← قلب

*ساختار هر یک رگ های خونی متناسب با کاری است که انجام می دهد.

44 -مقایسه دیواره سرخرگ ها و سیاهرگ ها

شباهت:

دیواره همه سرخرگ ها و سیاهرگ ها از سه الیه تشکیل شده است:

1 )الیه داخلی آن ها بافت پوششی سنگ فرشی است که در زیر آن، غشای پایه قرار گرفته است.

2 )الیه میانی آن ها، ماهیچه ای صاف است که همراه این الیه رشته های کشسان ) االستیک( زیادی وجود دارد.

3 )الیه خارجی آن ها، بافت پیوندی است. 

تفاوت :

1 -ضخامت 1 -الیه میانی) الیه ماهیچه ای( و 2 -الیه خارجی) الیه پیوندی( در سرخرگ ها بیش تر از سیاهرگ ها است.

بیشتر بودن ضخامتِ الیه ماهیچه ای و پیوندی در سرخرگ ها باعث شده که :

 سرخرگ ها بتوانند فشار زیاد وارد شده از سوی قلب را تحمل و هدایت کنند.

 سرخرگ ها در برش عرضی، بیشتر گِرد دیده می شوند.

2 -سیاهرگ های هم اندازۀ سرخرگ ها، دیواره ای نازکتر دارند و حفرۀ داخل آنها گسترده تر و بیشتر است.

3 -بسیاری از سیاهرگ ها دریچه هایی دارند که جهت حرکت خون را یک طرفه می کنند.← دریچه های النه کبوتری

45 -مویرگ ها :

 فقط یک الیه بافت پوششی همراه با غشای پایه دارند.← این ساختار با وظیفه آنها )تبادل مواد بین خون و مایع میانبافتی( هماهنگی دارد. 

در دیواره مویرگ ها الیه ماهیچه ای وجود ندارد.

بنداره مویرگی: در ابتدای بعضی از مویرگ ها ) مثال مویرگ های روده(، حلقه ای ماهیچه ای هست که میزان جریان خون در آن ها را 

تنظیم می کند و به آن بنداره مویرگی می گویند.

 عوامل اصلی تنظیم جریان خون در مویرگ ها:

1 )تنگ و گشاد شدن سرخرگ های کوچکی که قبل از مویرگ ها قرار دارند.

2 )میزان نیاز بافت به اکسیژن و مواد مغذی

43 -رگ های خونی

3 -سیاهرگ ها 

1 -سرخرگ ها

2 -مویرگ ها

گفتار 2 : رگ ها

در سرخر گ های کوچک، میزان رشته های کشسان، کمتر و میزان ماهیچه های صاف، بیشتراست.

این ساختار باعث می شود با ورود خون، قطر این رگ ها تغییر زیادی نکند و در برابر جریان خون مقاومت کنند.

میزان این مقاومت در زمان انقباض ماهیچۀ صاف دیواره، بیشتر می شود و در هنگام استراحت ماهیچۀ صاف دیواره،کمتر می شود.

سرخرگ ها

 خون را از قلب خارج می کنند و به بافت های بدن می رسانند. 

 دیواره سرخرگ قدرت کشسانی زیادی دارد.

 باعث حفظ پیوستگی جریان خون و هدایت آن در همین رگ ها می شوند.

47 -چگونگی حفظ پیوستگی جریان خون و هدایت خون توسط سرخرگ ها:

وقتی بطن منقبض می شود، ناگهان مقدار زیادی خون از آن به درون سرخرگ پمپ می شود. ← سرخرگ ها در این حالت گشاد می شوند 

تا خون رانده شده از بطن را در خود جای دهند. ← در هنگام استراحت بطن یعنی وقتی که دیگر خونی از قلب خارج نمی شود، دیواره

کشسان سرخرگ ها به حالت اولیه باز می گردد ← و خون را با فشار به جلو می راند. ← این فشار باعث هدایت خون در رگ ها و پیوستگی

جریان خون در هنگام استراحت قلب می شود

48 -نبض: 

به دنبال هر انقباض بطن، حجم سرخرگ ها تغییر می کند. این تغییر حجم سرخرگ ها، به صورت موجی در طول سرخرگ ها پیش می 

رود و به صورت نبض احساس می شود.

49 -فشار خون

نیرویی است که از سوی خون بر دیواره رگ وارد می شود و ناشی از انقباض دیواره بطن ها یا سرخرگ ها است.

*فشار خون برای کار طبیعی دستگاه گردش خون الزم است.

* بیشتر سرخرگ های بدن در قسمت های عمقی هر اندام قرار گرفته اند، در حالی که سیاهرگ ها بیشتر در سطح قرار دارند.

*اگر سرخرگی در بدن بریده شود، خون با سرعت زیاد از آن بیرون خواهد ریخت و بسیار خطرناک است. این خونریزی، ناشی از فشار خون 

زیاد درون سرخرگ است.

50 -معموالً فشار خون را با دو عدد (مثالً 120 روی 80 )بیان می کنند. این دو عدد به ترتیب، معرف فشار پیشینه و فشار کمینه بر حسب 

میلی متر جیوه است.

فشار بیشینه: فشاری است که انقباض بطن روی سرخرگ وارد می کند. ← 120 بر حسب میلیمتر جیوه

فشار کمینه: در هنگام استراحت قلب، فشاری است که دیواره سرخرگ باز شده در هنگام بسته شدن به خون وارد می کند. ←

80 بر حسب میلیمتر جیوه

مویرگ ها: 

سرخرگ های کوچک به مویرگ هایی منتهی می شوند که کوچک ترین رگ های بدن هستند.

دیواره مویرگ ها: دیواره مویرگ ها، فقط از یک الیه یاخته های پوششی سنگ فرشی ساخته شده است و ماهیچه صاف ندارد.

غشای پایه دیواره مویرگها: سطح بیرونی مویرگها را غشای پایه، احاطه میکند و نوعی صافی مولکولی برای محدود کردن عبور مولکولهای 

بسیار درشت به وجود می آورد.

51 -عوامل مختلفی می تواند روی فشار خون تاثیر بگذارد مانند:

1 -چاقی 

2 -تغذیه نامناسب به ویژه مصرف چربی و نمک زیاد 

3 -دخانیات 

4 -استرس (فشار روانی) 

5 -سابقه خانوادگی

2 -مویرگ ها: سرخرگ های کوچک به مویرگ هایی منتهی می شوند که کوچک ترین رگ های بدن هستند.

دیواره مویرگ ها: دیواره مویرگ ها، فقط از یک الیه یاخته های پوششی سنگ فرشی ساخته شده است و ماهیچه صاف ندارد.

غشای پایه دیواره مویرگها: سطح بیرونی  مویرگها را غشای پایه، احاطه میکند و نوعی صافی مولکولی برای محدود کردن عبور مولکولهای 

بسیار درشت به وجود می آورد.

 مواد بین خون و بافت ها در مویرگ ها صورت می گیرد. 

 

تبادل مواد بین خون و بافت ها در مویرگ ها صورت می گیرد. 

دلالیلی که مویرگ ها را برای تبادل مواد مناسب کرده است:

1 -دیوارهنازک

2 -جریان خون کُند

3 -ایجاد شبکه وسیعی در بافت ها

4 -فاصله بسیار کم با بیشتر یاخته های بدن

* فاصله بیشتر یاخته های بدن تا مویرگ ها حدود 02 /0میلی متر )20 میکرومتر( است. ← این فاصله کم، مبادله سریع مولکول ها را از 

طریق انتشار، آسان تر می کند.

 برای تبادل مواد بین خون و بافت ها از طریق مویرگ ها، مولکول های مواد ممکن است : 

1 -از غشای یاخته های پوششی مویرگ ها و یا 2 -از فاصله های بین این یاخته ها عبور کنند.

 دو نیروی مؤثر در تبادل مواد بین مویرگ و بافت ها:

1 )فشار تراوشی : همان فشار خون است ← در سمت سرخرگی مویرگ، باعث خروج مواد از مویرگ می شود. 

2 )فشار اسمزی : به دلیل وجود پروتئین ها در خون است ← در سمت سرخرگی مویرگ باعث بازگشت مواد به مویرگ می شود. 

 چگونگی تبادل مواد بین مویرگ و بافت ها:

در بخش سرخرگی مویرگ، فشار تراوشی، باعث خروج مواد از مویرگ می شود← در این سمت مویرگ ، فقط بخشی از خوناب از 

مویرگ خارج شده و به بافت وارد می شود. مولکول های درشت )مثل بعضی پروتئین ها( از مویرگ خارج نمی شوند.← فشار اسمزی

درون مویرگ به تدریج افزایش می یابد. ← به طوری که در بخش سیاهرگی مویرگ، فشار اسمزی درون مویرگ از فشار اسمزی 

بافت های اطراف آن بیشتر است. ← در نتیجه آب همراه با مولکول های متفاوت از جمله مواد دفعی یاخته ها، وارد مویرگ می شوند.

 مویرگ ها 

3 -مویرگ های ناپیوسته

2 - مویرگ های منفذ دار

1 -مویرگ های پیوسته 

1 -منافذ فراوانی در غشای پوششی دارند.

2 -غشای پایه در این مویرگ ها ضخیم است که عبور مولکول های درشت 

مثل پروتئین ها را محدود می کند.

3 -مثال: در کلیه یافت می شوند.

1 -فاصله یاخته های بافت پوششی آنقدر زیاد است که به صورت حفره هایی 

در دیواره مویرگ دیده می شود.

2 -مثال: در جگر یافت می شوند.

1-یاخته های پوششی ارتباط تنگاتنگی دارند.

2 -منفذ ندارند. بنابراین ورود و خروج مواد را به شدت کنترل می کنند.

2 -مثال: در دستگاه عصبی مرکزی یافت می شوند

اِدم(خیز)

گاهی عواملی باعث می شوند که سرعت بازگشت مایعات از بافت به خون کاهش یابد. ← در نتیجه، مایع بین سلولی بیش از حد طبیعی

افزایش می یابد. ← بخش هایی از بدن، متورم می شود. ← به این تورم ناشی از افزایش بیش ازحد مایع بین سلولی خیز یا اِدم می گویند.

از عوامل خیز )اِدم( می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1-کمبود پروتئین های خون 2 -افزایش فشار درون سیاهرگ ها 3 -مصرف زیاد نمک 4 -مصرف کم مایعات.

سیاهرگ ها

 سیاهرگ ها می توانند بیشتر حجم خون رادر خود جای دهند. به دلیل: 

1 -داشتن فضای داخلی وسیع و 2 -دیواره ای با مقاومت کمتر

 با اینکه باقیمانده فشار سرخرگی باعث ادامۀ جریان خون در سیاهرگ ها می شود اما با هم الزم است که عوامل دیگری هم به جریان

خون در سیاهرگ ها کمک کنند. زیرا:

1 -فشار خون در سیاهرگ ها به شدت کاهش می یابد. 2 -در بیشتر سیاهرگ ها جهت حرکت خون به سمت باالا است.

 عوامل مؤثر در حرکت خون درون سیاهرگ ها عبارتند از:

1 )تلمبه ماهیچه اسکلتی:

 حرکت خون در سیاهرگ ها به ویژه در اندام های پایین تر از قلب، به مقدار زیادی به انقباض ماهیچه های اسکلتی وابسته است.

 انقباض ماهیچه های دست و پا، شکم و دیافراگم، به سیاهرگ های مجاور خود فشاری وارد می کنند تا خون درون آنها به سمت 

قلب حرکت کنند.

 )دریچه های لانه کبوتری: 

 دریچه های النه کبوتری در سیاهرگ های دست و پا )سیاهرگ های پایین تنه( وجود دارند. 

 جریان خون را یک طرفه و به سمت بالا هدایت می کند. 

 هنگام انقباض هر ماهیچه، در سیاهرگ مجاور آن ماهیچه، دریچه های باالیی باز می شود تا خون را به سمت باال هدایت کند و 

دریچه های پایین، بسته می شوند تا خون به سمت پایین برنگردد.

3 )فشار مکشی قفسه سینه: 

 در هنگام دم به وجود می آید.

 در هنگام قفسه سینه باز می شود← فشار از روی سیاهرگ های نزدیک قلب برداشته می شود ← و درون آنها فشار مکشی

ایجاد می شود که خون را به سمت باالا می کشد.

لنف

: مایعی است که از مواد متفاوت و گویچه های سفید تشکیل شده است.

کاراصلی لنف: تصفیه و بازگرداندن آب و مواد دیگری است که از مویرگ ها به فضای میان بافتی نشت پیدا کرده، و به مویرگ برنمی گردند.

اجزا دستگاه لنفی

5 -اندام های لنفی 

3 -مجاری لنفی 

1 -لوزه ها 

2 -طحال 

3 -تیموس 

4 -آپاندیس 

5 -مغز استخوان

4 -گره های لنفی

1 -مایع لنفی

2 -رگ های لنفی

 وظایف دستگاه لنفی:

1 -تصفیه لنف

2 -بازگرداندن مواد خارج شده از مویرگ در محل بافت ها، به خون

3 -انتقال چربی های جذب شده از دیواره روده باریک به خون 

4 -از بین بردن میکروب های بیماری زا

5 -از بین بردن یاخته های سرطانی 

کاراصلی لنف: تصفیه و بازگرداندن آب و مواد دیگری است که از مویرگ ها به فضای میان بافتی نشت پیدا کرده، و به مویرگ برنمی گردند.

 بعضی مواقع نشت آب و مواد دیگر به فضای میان بافتی افزایش قابل توجهی پیدا میکند. مانند: 1 -هنگام ورزش 2 -بعضی بیماریها

59 -لنف پس از تصفیه شدن به دستگاه گردش خون باز می گردد.

مویرگهای لنفی← رگهای لنفی بزرگتر← اتصال دو مجرای لنفی← سیاهرگهای 

زیرترقوه ای چپ و راست ← بزرگ سیاهرگ زبرین ← دهلیز راست 

 

 

60 -تنظیم دستگاه گردش خون

گره ضربان ساز، تکانه های منظمی را ایجاد و در قلب منتشر می کند تا چرخه ضربان قلب به طورمنظم تکرار شود:

 در حالت عادی← ضربان و برون ده قلبی ناشی از آن، نیاز اکسیژن و مواد مغذی اندام های بدن را برطرف می کند. 

 در زمان های غیر معمول مثال در هنگام فعّالیت ورزشی یا در حالت استراحت← برون ده قلب تغییر می کند تا بتواند نیاز اکسیژن 

و مواد مغذی اندام های بدن را برطرف می کند. 

61 -ساز و کارهاییکه در تنظیم فعالیت دستگاه گردش خون نقش دارند عبارتند از:

 دستگاه عصبی خود مختار 

 هورمون ها 

 تنظیم موضعی جریان خون در بافت ها 

 حفظ فشار سرخرگی توسط گیرنده ها 

1 -نقش دستگاه عصبی خودمختار

افزایش و کاهش فعالیت قلب متناسب با شرایط، به وسیله اعصاب دستگاه عصبی خود مختار انجام می شود.

 اعصاب سمپاتیک )هم حس(: افزایش فعالیت قلب

 اعصاب پاراسمپاتیک )پادهم حس(: کاهش فعالیت قلب

*مرکز هماهنگی این اعصاب در بصل النخاع و پل مغزی و در نزدیکی مرکز تنظیم تنفس قرار دارد.

*همکاری مراکز تنفس و مرکز تنظیم ضربان قلب، نیاز بدن به مواد مغذی و اکسیژن را در شرایط خاص)مثل ورزش( به خوبی تأمین میکند.

2 -نقش هورمون ها

وقتی در فشار روانی مثل نگرانی، ترس و استرس امتحان قرار می گیریم، ترشح بعضی از هورمون ها از غدد درون ریز مثل فوق کلیه، افزایش

می یابد. ← این هورمون ها مثالً با اثر بر قلب، ضربان قلب و فشارخون را افزایش می دهند.

3 -تنظیم موضعی جریان خون در بافت ها

افزایش کربن دی اکسید،← با گشاد کردن سرخرگ های کوچک ← میزان جریان خون را در آنها افزایش می دهد.

4 -نقش گیرنده ها در حفظ فشار سرخرگی

گیرنده های زیر، پس از تحریک به مراکز عصبی پیام می فرستند تا فشار سرخرگی در حد طبیعی حفظ، و نیازهای طبیعی بدن در شرایط

خاص تامین شود.

1 )گیرنده های حساس به فشار 

2 )گیرندههای حساس به کمبود اکسیژن 

3 )گیرندههای حساس به افزایش دی اکسید کربن 

4 )گیرندههای حساس به افزایش یون هیدروژن

مسیر برگشت لنف به دستگاه گردش خون 

پایان

سایدا عظیمی

کم و زیاد شدن این مقاومت، میزان ورود خون به مویرگها را تنظیم میکندخومویرگها را تنظیم میخون